Không ít người cứ hễ áp lực, lo âu hoặc thức khuya kéo dài là bụng bắt đầu “biểu tình”: đầy hơi hơn, đau bụng lâm râm, đi ngoài thất thường, lúc táo bón lúc tiêu chảy. Đây không phải chuyện tưởng tượng. Hệ tiêu hóa và não bộ có liên hệ hai chiều rất chặt chẽ qua cái gọi là trục não - ruột, nên khi tinh thần căng thẳng, đường ruột hoàn toàn có thể phản ứng theo.
Minh họa trục não ruột và mối liên hệ giữa căng thẳng với hoạt động tiêu hóa
Vấn đề là nhiều người thấy bụng khó chịu do stress rồi tự nghĩ “chắc chỉ do tâm lý thôi”, trong khi cũng có người lại quá lo, tưởng mình bị bệnh đường ruột nặng. Thực tế, stress có thể làm đường ruột hoạt động thất thường thật, nhưng không phải mọi cơn đau bụng, đầy hơi hay rối loạn đi tiêu đều nên đổ hết cho căng thẳng. Hiểu đúng cơ chế sẽ giúp bạn bớt hoang mang và biết khi nào nên theo dõi, khi nào cần đi khám.
Vì sao căng thẳng lại ảnh hưởng đến đường ruột?
Căng thẳng có thể làm đường ruột hoạt động thất thường, gây đau bụng và đầy hơi
Đường ruột không chỉ là nơi tiêu hóa thức ăn. Trong thành ruột có một mạng lưới thần kinh rất lớn, thường được gọi nôm na là “bộ não thứ hai”. Não và ruột liên tục gửi tín hiệu cho nhau qua hệ thần kinh, hormone và cả hệ vi sinh vật đường ruột. Vì vậy, khi bạn căng thẳng, tín hiệu từ não có thể làm thay đổi cách ruột co bóp, cảm nhận đau và xử lý thức ăn.
Ở người có rối loạn tương tác não - ruột, mối liên hệ này càng rõ hơn. Những rối loạn như hội chứng ruột kích thích liên quan đến việc não và ruột phối hợp không ổn: ruột có thể trở nên nhạy cảm hơn, co bóp nhanh hơn hoặc chậm hơn, từ đó gây đau bụng, chướng bụng, tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ cả hai.
Nói dễ hiểu hơn, stress có thể khiến ruột rơi vào hai kiểu phản ứng trái ngược. Có người đang lo là bụng quặn lên và phải chạy vào nhà vệ sinh liên tục. Có người khác lại thấy bụng ì ạch, đầy hơi, đi ngoài khó hơn bình thường. Cùng là căng thẳng, nhưng biểu hiện ở đường ruột không giống nhau vì mức độ nhạy cảm của ruột, thói quen ăn uống, giấc ngủ và nền tảng sức khỏe của mỗi người khác nhau.
Stress thường làm đường ruột “trở chứng” theo những kiểu nào?
Stress có thể làm thay đổi nhu động ruột, gây táo bón, tiêu chảy hoặc chướng bụng
Biểu hiện hay gặp nhất là đau bụng âm ỉ hoặc quặn bụng, đặc biệt trong giai đoạn áp lực học tập, công việc hoặc mất ngủ kéo dài. Một số người mô tả cảm giác bụng khó chịu nhưng đi khám lại không thấy tổn thương thực thể rõ ràng. Điều này có thể liên quan đến việc ruột trở nên nhạy hơn với lượng hơi hoặc phân vốn bình thường.
Tiếp theo là đầy hơi, chướng bụng, ăn không ngon hoặc mau no. Khi stress, nhịp sinh hoạt thường bị xáo trộn: ăn vội, uống cà phê nhiều hơn, ngủ ít hơn, ít vận động hơn. Những thay đổi này lại càng làm triệu chứng tiêu hóa rõ hơn. Vì thế, đôi khi thứ khiến bụng khó chịu không chỉ là stress trực tiếp, mà còn là “combo” stress cộng với lối sống bị đảo lộn.
Ngoài ra, thói quen đi tiêu thay đổi là biểu hiện rất thường gặp. Có người tiêu chảy khi lo lắng, có người táo bón hơn trong thời gian căng thẳng, và cũng có người lúc táo lúc lỏng. Hội chứng ruột kích thích cũng có thể gây táo bón, tiêu chảy hoặc cả hai, và stress là một yếu tố thường làm triệu chứng nặng lên.
Căng thẳng có gây hội chứng ruột kích thích không?
Stress không phải nguyên nhân duy nhất gây hội chứng ruột kích thích, nhưng nó là yếu tố rất hay làm triệu chứng bùng lên hoặc nặng hơn. Người từng trải qua các giai đoạn căng thẳng kéo dài, đặc biệt nếu kèm rối loạn giấc ngủ, lo âu hoặc nhịp sinh hoạt lộn xộn, có thể dễ gặp triệu chứng IBS hơn.
Điều này giải thích vì sao có những người cứ đến kỳ thi, sát deadline hoặc sau một giai đoạn stress là bụng lại khó chịu đúng kiểu quen thuộc: đau bụng, đầy hơi, mót đi ngoài hoặc táo bón kéo dài. Tuy nhiên, không nên tự kết luận mình bị IBS chỉ dựa vào vài lần đau bụng khi căng thẳng. Chẩn đoán còn cần dựa vào kiểu triệu chứng, thời gian kéo dài và loại trừ các dấu hiệu cảnh báo khác.
Khi nào nghĩ nhiều đến đường ruột bị ảnh hưởng bởi stress?
Các dấu hiệu cho thấy đường ruột có thể đang bị ảnh hưởng bởi căng thẳng kéo dài
Khả năng này thường cao hơn nếu triệu chứng xuất hiện rõ trong những giai đoạn như áp lực công việc, thi cử, mất ngủ, lo âu kéo dài hoặc sau những biến cố cảm xúc. Triệu chứng có thể giảm bớt khi tinh thần ổn định hơn, ngủ tốt hơn và nhịp sinh hoạt trở lại bình thường. Các biểu hiện thường gặp là đau bụng không dữ dội, chướng bụng, đi tiêu thất thường, cảm giác bụng khó chịu tăng khi lo lắng.
Tuy vậy, ngay cả khi có vẻ liên quan đến stress, bạn vẫn không nên chủ quan nếu triệu chứng kéo dài dai dẳng. Đường ruột thất thường có thể do nhiều nguyên nhân khác như nhiễm trùng tiêu hóa, không dung nạp thức ăn, bệnh viêm ruột, tác dụng phụ thuốc hoặc rối loạn tiêu hóa khác. Stress có thể là “mồi lửa”, nhưng không phải lúc nào cũng là toàn bộ câu chuyện.
Khi nào không nên đổ mọi thứ cho stress?
Đây là điểm rất quan trọng. Nếu bạn có các dấu hiệu như sụt cân không rõ lý do, sốt, đi ngoài ra máu, đau bụng dữ dội, nôn kéo dài, táo bón kéo dài hơn 3 tuần, đau làm thức giấc ban đêm, hoặc triệu chứng ngày càng nặng, thì không nên tự xem đó chỉ là “đau bụng do stress”.
Nói ngắn gọn, stress có thể làm bụng khó chịu thật, nhưng nó không có quyền “gánh hộ” mọi chẩn đoán. Nếu cơ thể đang phát ra tín hiệu bất thường rõ ràng, cách an toàn là đi khám để loại trừ nguyên nhân thực thể trước.
Làm gì khi thấy đường ruột thất thường vì căng thẳng?
Điều đầu tiên là đừng chỉ chăm chăm tìm thuốc cho bụng mà bỏ qua nguyên nhân phía sau. Với các triệu chứng nhẹ, việc quản lý stress, điều chỉnh ăn uống và lối sống có thể giúp kiểm soát triệu chứng tốt hơn. Những việc cơ bản nhưng hữu ích gồm ngủ đủ hơn, tập thể dục đều, uống đủ nước, ăn đúng bữa, hạn chế các món dễ kích thích bụng của chính bạn và giảm bớt cà phê hoặc đồ uống làm bụng khó chịu.
Bên cạnh đó, nên để ý mối liên quan giữa cảm xúc và tiêu hóa của chính mình. Có người bụng khó chịu rõ hơn sau những hôm ngủ muộn, có người lại dễ tiêu chảy khi căng thẳng kéo dài. Theo dõi kiểu này giúp bạn nhận ra “nút bấm” của đường ruột để điều chỉnh sớm, thay vì đợi đến lúc bụng phản ứng dữ dội mới xử lý.
Nếu triệu chứng lặp lại nhiều, ảnh hưởng sinh hoạt hoặc nghi ngờ hội chứng ruột kích thích, bạn nên khám chuyên khoa tiêu hóa. Điều trị không chỉ xoay quanh thuốc mà còn có thể cần điều chỉnh chế độ ăn, quản lý stress và đánh giá các yếu tố khác như hệ vi sinh, sau nhiễm trùng tiêu hóa hoặc rối loạn giấc ngủ.
Căng thẳng có thể làm đường ruột hoạt động thất thường. Lý do là não và ruột liên hệ rất chặt qua trục não - ruột, nên khi tinh thần rối, bụng cũng dễ “vào cuộc” bằng cách đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy, táo bón hoặc thay đổi thói quen đi tiêu. Tuy nhiên, không phải mọi rối loạn tiêu hóa đều do stress. Nếu triệu chứng kéo dài, nặng lên hoặc kèm dấu hiệu cảnh báo, bạn nên đi khám thay vì tự gắn nhãn “bụng yếu do lo nghĩ nhiều”.
Xem thêm: Hiểu đúng về stress: Khi nào có lợi và khi nào gây hại?
