Sổ mũi và nghẹt mũi là những triệu chứng rất thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong những năm đầu đời. Nhiều cha mẹ có cảm giác con mình cứ thay đổi thời tiết, đi nhà trẻ hoặc vừa tiếp xúc với người đang cảm là lại chảy mũi, nghẹt mũi. Thực tế, đây là tình trạng khá phổ biến vì trẻ nhỏ có cấu trúc mũi còn hẹp, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và khả năng tự làm sạch mũi còn kém hơn nhiều so với người lớn.
Điều đáng nói là cùng một mức độ viêm hay cùng một lượng dịch mũi, trẻ thường khó chịu rõ hơn người lớn. Trẻ có thể quấy khóc, bú kém, ngủ không yên, thở bằng miệng hoặc ho nhiều hơn về đêm chỉ vì mũi bị tắc nhẹ.
1. Đường mũi của trẻ nhỏ hẹp hơn nên rất dễ bị bít tắc
Trẻ nhỏ bị sổ mũi và nghẹt mũi khi thời tiết thay đổi
Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, khoang mũi, đường thở trên và các cấu trúc trong mũi đều nhỏ hơn đáng kể so với người lớn. Vì vậy, chỉ cần niêm mạc mũi sưng nhẹ hoặc dịch tiết tăng lên một chút cũng đủ làm luồng khí đi qua bị cản trở rõ rệt.
Trong khi đó, ở người lớn, lòng mũi rộng hơn nên cùng một mức độ sưng nề có thể chỉ gây cảm giác hơi khó chịu. Còn ở trẻ nhỏ, mũi rất dễ rơi vào tình trạng “nghẹt kín”, khiến trẻ phải thở bằng miệng, khó bú và khó ngủ.
Điều này đặc biệt rõ ở trẻ bú mẹ hoặc bú bình, vì trẻ phải phối hợp giữa bú, nuốt và thở. Khi mũi bị nghẹt, việc bú trở nên khó khăn hơn, trẻ dễ bú ngắt quãng, bú ít hoặc cáu gắt khi bú.
2. Niêm mạc mũi của trẻ dễ sưng nề và tiết nhiều dịch khi bị viêm
Đường mũi của trẻ nhỏ hẹp nên dễ bị nghẹt khi niêm mạc sưng nề
Sổ mũi và nghẹt mũi không chỉ do nước mũi nhiều, mà còn do lớp niêm mạc lót trong mũi bị viêm và phù nề. Khi trẻ bị cảm lạnh, cúm, viêm hô hấp trên hoặc dị ứng, niêm mạc mũi sẽ phản ứng bằng cách: Giãn mạch. Sưng nề. Tăng tiết dịch nhầy. Làm hẹp thêm đường thở trong mũi.
Ở trẻ nhỏ, chỉ cần mức phù nề nhẹ cũng đã gây bít tắc đáng kể. Vì vậy, cha mẹ thường thấy trẻ vừa chảy mũi vừa nghẹt mũi cùng lúc, ngủ khò khè, thở nghe nặng tiếng và hay thức giấc giữa đêm.
3. Trẻ nhỏ bị nhiễm virus hô hấp nhiều hơn người lớn
Trong những năm đầu đời, trẻ tiếp xúc với rất nhiều loại virus gây nhiễm trùng hô hấp trên như rhinovirus, virus hợp bào hô hấp, adenovirus hoặc virus cúm. Tuy nhiên, hệ miễn dịch của trẻ vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện nên khả năng nhận diện và chống lại các tác nhân này chưa hiệu quả như người lớn.
Đó là lý do trẻ nhỏ dễ bị cảm lạnh lặp đi lặp lại, nhất là khi bắt đầu đi nhà trẻ hoặc sống trong môi trường có nhiều người tiếp xúc gần. Mỗi đợt cảm như vậy đều có thể bắt đầu bằng các biểu hiện quen thuộc như:
-
Hắt hơi
-
Chảy mũi
-
Nghẹt mũi
-
Ho
-
Sốt nhẹ
-
Quấy khóc hoặc bú kém.
Vì các đợt nhiễm virus có thể xảy ra nhiều lần trong năm, cha mẹ thường có cảm giác trẻ “hay sổ mũi quanh năm”, dù thực tế đó có thể là nhiều đợt nhiễm khác nhau nối tiếp nhau.
4. Trẻ nhỏ chưa biết tự xì mũi và làm sạch mũi như người lớn
Người lớn khi bị nghẹt mũi có thể tự xì mũi, lau mũi, khạc dịch hoặc điều chỉnh nhịp thở để dễ chịu hơn. Trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh và nhũ nhi, chưa có khả năng này. Dịch mũi vì thế dễ ứ lại trong khoang mũi lâu hơn, làm cảm giác bít tắc kéo dài hơn.
Ngay cả khi lượng dịch không quá nhiều, trẻ vẫn có thể rất khó chịu vì đường mũi vốn đã nhỏ. Đây là lý do nhiều bé chỉ hơi có dịch trong mũi nhưng đã bú kém, ngủ chập chờn hoặc quấy hơn bình thường.
5. Trẻ sơ sinh và nhũ nhi thường bị ảnh hưởng rõ hơn trẻ lớn
Trẻ bị nghẹt mũi gây khó bú, khó ngủ và quấy khóc nhiều hơn
Mức độ khó chịu do nghẹt mũi không giống nhau ở mọi lứa tuổi. Trẻ càng nhỏ thì tình trạng này thường càng ảnh hưởng rõ.
- Trẻ sơ sinh: Trẻ sơ sinh gần như phụ thuộc nhiều vào việc thở bằng mũi, nhất là khi bú. Vì vậy, chỉ cần nghẹt mũi nhẹ cũng có thể làm trẻ bú khó, bú ít, dễ mệt và ngủ không yên.
- Trẻ nhũ nhi: Ở giai đoạn này, trẻ vẫn chưa biết chủ động xì mũi hay hợp tác làm sạch mũi, nên tình trạng tắc mũi thường kéo dài và gây khó chịu rõ.
- Trẻ lớn hơn: Trẻ lớn có thể thở bằng miệng tốt hơn, biết mô tả cảm giác khó chịu và đôi khi đã biết xì mũi phần nào, nên thường chịu đựng triệu chứng tốt hơn trẻ nhỏ.
6. Không chỉ cảm lạnh, dị ứng và môi trường cũng làm trẻ dễ sổ mũi, nghẹt mũi
Không phải cứ chảy mũi là trẻ bị cảm. Ngoài virus, niêm mạc mũi của trẻ còn rất dễ bị kích thích bởi các yếu tố môi trường và dị ứng. Một số tác nhân thường gặp gồm:
-
Khói thuốc lá
-
Bụi nhà, mạt bụi
-
Lông thú nuôi
-
Không khí quá khô
-
Phòng máy lạnh liên tục
-
Mùi hương mạnh, nước hoa, chất tẩy rửa
-
Thời tiết thay đổi đột ngột.
Ở những trẻ có cơ địa dị ứng hoặc niêm mạc mũi nhạy cảm, tình trạng nghẹt mũi, chảy mũi có thể tái đi tái lại dù không sốt, không rõ biểu hiện cảm lạnh. Khi đó, cần nghĩ tới nguyên nhân kích ứng môi trường hoặc viêm mũi dị ứng, thay vì chỉ nghĩ đơn thuần là “bé yếu nên hay sổ mũi”.
7. Sổ mũi, nghẹt mũi ở trẻ có thể kéo theo những vấn đề gì?
Trẻ bị sổ mũi nghẹt mũi kéo dài, khó thở hoặc bú kém cần được thăm khám sớm
Nhiều người cho rằng nghẹt mũi chỉ là triệu chứng nhẹ, nhưng ở trẻ nhỏ, tình trạng này có thể ảnh hưởng khá rõ đến sinh hoạt hằng ngày. Khi mũi bị tắc, trẻ dễ gặp các vấn đề như:
-
Bú kém hoặc ăn kém hơn
-
Ngủ không sâu giấc, dễ tỉnh giữa đêm
-
Quấy khóc nhiều
-
Ho do dịch mũi chảy xuống họng
-
Thở bằng miệng kéo dài trong lúc bệnh
-
Dễ bị viêm tai giữa sau nhiễm siêu vi đường hô hấp trên.
Nguyên nhân là vùng mũi, họng và tai ở trẻ có liên quan chặt chẽ với nhau, trong khi cấu trúc giải phẫu còn nhỏ và dễ ứ dịch hơn người lớn. Vì vậy, một đợt cảm lạnh tưởng như đơn giản đôi khi vẫn có thể làm trẻ khó chịu kéo dài.
8. Khi nào cha mẹ nên nghĩ tới nguyên nhân kéo dài hoặc tái phát?
Phần lớn các đợt sổ mũi, nghẹt mũi ở trẻ là cấp tính và liên quan đến cảm lạnh thông thường. Tuy nhiên, nếu tình trạng lặp đi lặp lại hoặc kéo dài, cha mẹ cần nghĩ đến những nguyên nhân khác ngoài nhiễm virus cấp, chẳng hạn như:
-
Viêm mũi dị ứng
-
VA quá phát
-
Viêm xoang ở trẻ lớn hơn
-
Môi trường sống nhiều bụi, khói, máy lạnh
-
Tiếp xúc thường xuyên với nguồn lây ở nhà trẻ.
Việc phân biệt nguyên nhân cấp tính với nguyên nhân kéo dài rất quan trọng, vì cách theo dõi và chăm sóc có thể khác nhau. Nếu trẻ cứ nghẹt mũi tái đi tái lại, đặc biệt vào ban đêm hoặc theo mùa, nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá kỹ hơn.
9. Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám khi nào?
Phần lớn trẻ bị sổ mũi, nghẹt mũi do cảm lạnh sẽ tự cải thiện theo thời gian. Tuy nhiên, nên đưa trẻ đi khám nếu có một trong các dấu hiệu sau:
-
Trẻ thở nhanh, rút lõm lồng ngực hoặc có vẻ khó thở
-
Cánh mũi phập phồng, tím môi hoặc mệt nhiều
-
Trẻ bú kém rõ, bỏ ăn, bỏ bú
-
Sốt cao, sốt kéo dài hoặc trẻ dưới 3 tháng tuổi bị sốt
-
Quấy khóc nhiều, nghi đau tai
-
Nghẹt mũi, chảy mũi kéo dài nhiều ngày không đỡ
-
Dịch mũi đặc kéo dài kèm mùi hôi hoặc triệu chứng nặng dần.
Những dấu hiệu này gợi ý trẻ không còn chỉ bị nghẹt mũi đơn thuần mà có thể đã có biến chứng hoặc bệnh lý cần được bác sĩ đánh giá.
Trẻ nhỏ dễ bị sổ mũi, nghẹt mũi hơn người lớn là do nhiều yếu tố cùng lúc: đường mũi nhỏ hơn, niêm mạc dễ sưng hơn, trẻ hay bị nhiễm virus hơn và chưa biết tự làm sạch mũi hiệu quả. Vì vậy, chỉ một lượng dịch nhỏ hoặc một mức viêm nhẹ cũng có thể khiến trẻ khó chịu rõ rệt.
Hiểu đúng cơ chế này sẽ giúp cha mẹ bớt hoang mang khi thấy con hay nghẹt mũi, đồng thời biết cách theo dõi sát những dấu hiệu bất thường. Đa số trường hợp là lành tính và sẽ cải thiện, nhưng nếu trẻ có biểu hiện khó thở, bú kém, sốt cao hoặc triệu chứng kéo dài, việc đi khám sớm là cần thiết.
Xem thêm: Phân biệt viêm đường hô hấp trên và viêm phế quản ở trẻ
