Táo bón là tình trạng phổ biến, có thể xuất hiện do ăn ít chất xơ, uống chưa đủ nước, ít vận động hoặc thay đổi thói quen sinh hoạt. Tuy nhiên, táo bón kéo dài đôi khi liên quan đến thuốc đang dùng, rối loạn chức năng đại tiện hoặc một số bệnh lý cần được điều trị.
Việc tìm đúng nguyên nhân quan trọng hơn chỉ cố gắng uống thật nhiều nước hoặc sử dụng thuốc nhuận tràng. Người bệnh cũng cần nhận biết những dấu hiệu cảnh báo để đi khám kịp thời.
Táo bón là gì?
Táo bón không chỉ được xác định bằng số lần đi tiêu. Một người có thể bị táo bón nếu thường xuyên gặp một hoặc nhiều biểu hiện sau:
- Đi tiêu dưới ba lần mỗi tuần;
- Phân khô, cứng hoặc vón thành cục;
- Phải rặn nhiều hoặc đau khi đại tiện;
- Cảm giác phân chưa được tống hết;
- Có cảm giác tắc nghẽn ở hậu môn - trực tràng;
- Đôi khi phải dùng tay hỗ trợ mới đi tiêu được.
Tần suất đại tiện bình thường khác nhau giữa từng người. Vì vậy, cần so sánh với thói quen trước đây của chính mình, thay vì cho rằng ai không đi tiêu hằng ngày cũng bị táo bón.
Táo bón mạn tính thường được đánh giá dựa trên triệu chứng kéo dài, mức độ ảnh hưởng và tiêu chuẩn chuyên môn, chứ không chỉ dựa vào một mốc thời gian đơn giản.
Táo bón là tình trạng đi đại tiện ít hơn 3 lần mỗi tuần
Những nguyên nhân thường gặp gây táo bón
1. Ăn ít chất xơ và uống chưa đủ nước
Chất xơ giúp tăng thể tích phân và giữ nước, nhờ đó phân mềm và dễ di chuyển hơn. Chế độ ăn nhiều thực phẩm tinh chế nhưng ít rau, trái cây nguyên quả, đậu và ngũ cốc nguyên hạt có thể làm tăng nguy cơ táo bón.
Mất nước do uống ít, sốt, nôn, tiêu chảy hoặc thời tiết nóng cũng khiến phân khô hơn. Tuy nhiên, uống thêm thật nhiều nước không phải lúc nào cũng giải quyết được táo bón nếu cơ thể vốn đã đủ nước.
Người trưởng thành thường được khuyến nghị nhận khoảng 22–34 g chất xơ mỗi ngày tùy tuổi và giới. Nên tăng chất xơ từ từ và uống đủ nước để hạn chế đầy bụng.
2. Ít vận động và nhịn đại tiện
Ít vận động, nằm lâu hoặc thay đổi lịch sinh hoạt có thể khiến nhu động ruột chậm lại. Thường xuyên nhịn đại tiện cũng làm phân lưu lại trong đại tràng lâu hơn, bị hút bớt nước và trở nên khô cứng.
Táo bón còn dễ xuất hiện khi đi du lịch, đổi môi trường sống, căng thẳng hoặc không thuận tiện sử dụng nhà vệ sinh.
3. Mang thai và tuổi cao
Trong thai kỳ, thay đổi hormone, giảm vận động và việc sử dụng một số chế phẩm sắt có thể góp phần gây táo bón.
Ở người cao tuổi, nguy cơ tăng do ít vận động, ăn uống kém, mắc nhiều bệnh và sử dụng nhiều loại thuốc. Tuổi tác không phải nguyên nhân duy nhất, nhưng có thể làm các yếu tố khác cộng hưởng.
4. Rối loạn tống phân và chức năng sàn chậu
Khi đại tiện, cơ sàn chậu và cơ vòng hậu môn cần thư giãn đúng lúc. Ở một số người, các nhóm cơ này lại co hoặc không phối hợp nhịp nhàng, khiến phân khó thoát ra dù không quá cứng.
Biểu hiện thường gặp gồm:
- Rặn lâu;
- Cảm giác phân mắc ở hậu môn;
- Đi nhiều lần nhưng không hết;
- Phải dùng tay hỗ trợ;
- Táo bón không cải thiện rõ dù đã tăng chất xơ.
Trường hợp này có thể cần đo áp lực hậu môn – trực tràng và điều trị bằng tập phản hồi sinh học, thay vì chỉ dùng thuốc nhuận tràng.
5. Bệnh nội tiết và chuyển hóa
Một số bệnh có thể làm giảm nhu động ruột hoặc ảnh hưởng hoạt động của cơ và thần kinh đường tiêu hóa, gồm:
- Suy giáp;
- Đái tháo đường có biến chứng thần kinh tự chủ;
- Tăng canxi máu;
- Hạ kali máu;
- Bệnh thận mạn;
- Một số tình trạng kém hấp thu hoặc rối loạn chuyển hóa.
Táo bón do các bệnh này thường đi kèm triệu chứng khác. Xét nghiệm chỉ nên được thực hiện dựa trên thăm khám và đánh giá của bác sĩ.
Bệnh lý Nội Tiết gây táo bón
6. Hội chứng ruột kích thích thể táo bón
Hội chứng ruột kích thích là rối loạn tương tác não - ruột, thường gây đau bụng liên quan đến thay đổi thói quen đại tiện. Người mắc thể táo bón có thể bị phân cứng, đầy hơi và cảm giác đi chưa hết.
Không nên chẩn đoán IBS chỉ dựa trên táo bón. Bác sĩ cần xem xét đặc điểm đau bụng, thời gian xuất hiện và loại trừ các nguyên nhân khác.
Mối liên hệ giữa não và ruột
7. Bệnh thần kinh
Bệnh Parkinson, đa xơ cứng, đột quỵ, chấn thương não hoặc tổn thương tủy sống có thể ảnh hưởng tín hiệu điều khiển nhu động ruột và quá trình đại tiện.
Người bệnh đôi khi còn bị giảm khả năng vận động, khó tiếp cận nhà vệ sinh hoặc đang dùng thuốc làm táo bón nặng hơn.
8. Tắc nghẽn hoặc bất thường tại đường tiêu hóa
Khối u, hẹp ruột, dính ruột, xoắn ruột, sa trực tràng hoặc một số bất thường giải phẫu có thể cản trở đường đi của phân.
Bệnh Hirschsprung là nguyên nhân bẩm sinh hiếm gặp, thường được phát hiện ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ. Bệnh viêm ruột thường gây tiêu chảy hơn, nhưng vẫn có thể gây táo bón nếu viêm ở trực tràng hoặc xuất hiện đoạn ruột bị hẹp.
Trĩ thường là hậu quả của táo bón và rặn nhiều hơn là nguyên nhân trực tiếp. Tuy nhiên, trĩ đau hoặc nứt hậu môn có thể khiến người bệnh sợ đi tiêu, tạo vòng luẩn quẩn làm phân ngày càng cứng.
Những loại thuốc có thể gây táo bón
Một số thuốc và sản phẩm bổ sung có thể làm táo bón xuất hiện hoặc nặng hơn, bao gồm:
- Thuốc giảm đau opioid;
- Thuốc kháng cholinergic;
- Một số thuốc chống trầm cảm và chống loạn thần;
- Thuốc chống động kinh;
- Thuốc chẹn kênh canxi;
- Thuốc kháng acid chứa nhôm hoặc canxi;
- Một số thuốc kháng histamine gây buồn ngủ;
- Viên sắt và một số chế phẩm canxi;
- Thuốc lợi tiểu nếu góp phần gây mất nước;
- Một số thuốc điều trị Parkinson.
Không nên tự ngừng thuốc kê đơn. Bác sĩ có thể điều chỉnh liều, đổi thuốc hoặc chỉ định biện pháp phòng táo bón phù hợp.
Căng thẳng có gây táo bón không?
Căng thẳng, lo âu và trầm cảm có thể ảnh hưởng đến thói quen ăn uống, vận động, giấc ngủ và trục não – ruột. Một số người đi tiêu ít hơn khi căng thẳng, nhưng không nên quy mọi trường hợp táo bón cho tâm lý.
Ngoài ra, một số thuốc điều trị tâm thần cũng có thể góp phần gây táo bón. Việc đánh giá cần xem xét đồng thời sức khỏe tinh thần, lối sống và thuốc đang sử dụng.
Khi nào táo bón cần đi khám?
Nên đi khám nếu táo bón không cải thiện sau khi đã điều chỉnh sinh hoạt hoặc thường xuyên tái phát.
Cần được đánh giá sớm khi có:
- Máu trong phân hoặc chảy máu hậu môn;
- Sụt cân không rõ nguyên nhân;
- Đau bụng kéo dài;
- Sốt;
- Táo bón mới xuất hiện và thay đổi rõ so với trước;
- Tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng;
- Thiếu máu hoặc mệt mỏi bất thường;
- Tiêu chảy xen kẽ táo bón kéo dài.
Đau bụng dữ dội, bụng chướng, nôn và không thể trung tiện có thể gợi ý tắc ruột, cần đi cấp cứu.
Táo bón được chẩn đoán như thế nào?
Bác sĩ thường bắt đầu bằng việc hỏi về đặc điểm phân, tần suất đại tiện, chế độ ăn, thuốc đang dùng và bệnh nền. Khám bụng và thăm trực tràng có thể được thực hiện khi cần.
Không phải ai bị táo bón cũng cần nội soi hoặc chụp CT. Các xét nghiệm được lựa chọn theo triệu chứng:
- Xét nghiệm máu khi nghi suy giáp, rối loạn điện giải hoặc thiếu máu;
- Nội soi đại tràng khi có dấu hiệu cảnh báo hoặc đến tuổi sàng lọc;
- Đo thời gian vận chuyển đại tràng khi nghi phân di chuyển chậm;
- Đo áp lực hậu môn – trực tràng khi nghi rối loạn tống phân.
Trong nhiều trường hợp không có dấu hiệu cảnh báo, bác sĩ có thể thử điều trị ban đầu trước khi chỉ định xét nghiệm chuyên sâu.
Chẩn đoán chính xác nguyên nhân táo bón
Cách cải thiện và phòng ngừa táo bón
Người bệnh có thể bắt đầu bằng những biện pháp sau:
- Tăng chất xơ từ từ qua rau, trái cây, đậu và ngũ cốc nguyên hạt;
- Uống đủ nước theo nhu cầu và bệnh nền;
- Vận động thường xuyên;
- Không nhịn khi có nhu cầu đại tiện;
- Tạo thói quen đi vệ sinh sau bữa ăn, nhất là sau bữa sáng;
- Dùng ghế kê chân để tư thế đại tiện thuận lợi hơn;
- Rà soát thuốc đang dùng với bác sĩ hoặc dược sĩ.
Không phải ai cũng nên tăng nhiều chất xơ. Người có bụng chướng nhiều, nghi hẹp hoặc tắc ruột, rối loạn tống phân hay một số bệnh tiêu hóa cần được tư vấn trước.
Thuốc nhuận tràng có nhiều nhóm và có thể được sử dụng an toàn khi lựa chọn đúng. Không nên tự lạm dụng hoặc dùng kéo dài một loại thuốc mà không đánh giá nguyên nhân.
Kết luận
Táo bón thường liên quan đến chế độ ăn ít chất xơ, thiếu vận động, nhịn đại tiện hoặc tác dụng phụ của thuốc. Một số trường hợp lại bắt nguồn từ IBS, rối loạn sàn chậu, bệnh nội tiết, thần kinh hoặc tắc nghẽn đường ruột.
Thay đổi lối sống là bước điều trị nền tảng, nhưng không thể thay thế việc thăm khám khi triệu chứng kéo dài hoặc có dấu hiệu cảnh báo. Xác định đúng nguyên nhân sẽ giúp lựa chọn phương pháp điều trị hiệu quả và tránh sử dụng thuốc nhuận tràng không phù hợp.
