Nghẹt mũi thường khiến chúng ta cảm thấy khó thở, nặng đầu và mệt mỏi. Tuy nhiên, nhiều người nhận thấy chỉ cần đi bộ nhanh, chạy nhẹ hoặc vận động vài phút, đường thở qua mũi có thể trở nên thông thoáng hơn. Đây không chỉ là cảm giác chủ quan mà là phản ứng sinh lý có thể đo được của niêm mạc mũi khi cơ thể vận động.
Tập thể dục nhẹ giúp giảm sưng niêm mạc và làm đường thở qua mũi thông thoáng hơn
Tác dụng này thường xuất hiện nhanh nhưng chỉ mang tính tạm thời. Tập thể dục không loại bỏ virus, dị nguyên, polyp mũi hay tình trạng viêm xoang, vì vậy không thể thay thế việc điều trị nguyên nhân gây nghẹt mũi.
Nghẹt mũi thực chất xảy ra như thế nào?
Nhiều người nghĩ nghẹt mũi chủ yếu do dịch nhầy tích tụ. Trên thực tế, cảm giác tắc mũi còn xuất phát từ việc các mạch máu trong niêm mạc mũi giãn ra, khiến mô bên trong mũi sưng lên và làm lòng đường thở bị thu hẹp.
Hiện tượng này thường gặp khi bị cảm lạnh, viêm mũi dị ứng, viêm xoang hoặc khi niêm mạc bị kích thích bởi bụi, khói và sự thay đổi nhiệt độ. Các thuốc thông mũi cũng hoạt động chủ yếu bằng cách làm giảm sưng mạch máu trong mũi, qua đó mở rộng đường dẫn khí.
Khi tập thể dục, cơ thể tạo ra một phản ứng tương tự nhưng thông qua hệ thần kinh tự chủ.
Hệ thần kinh giao cảm làm mạch máu trong mũi co lại
Khi bắt đầu vận động, hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt để giúp cơ thể thích nghi với nhu cầu hoạt động cao hơn. Nhịp tim tăng, máu được phân phối nhiều hơn đến tim và các cơ đang làm việc.
Đồng thời, các mạch máu ở niêm mạc mũi có xu hướng co lại. Khi lượng máu chứa trong các mô mũi giảm, niêm mạc bớt sưng, lòng đường thở rộng hơn và không khí đi qua mũi dễ dàng hơn. Đây được xem là cơ chế quan trọng nhất giúp mũi thông thoáng khi vận động.
Hiểu đơn giản, khi cơ thể chuẩn bị vận động, não sẽ ưu tiên mở rộng đường thở để đưa nhiều không khí vào phổi. Niêm mạc mũi vì thế tạm thời bớt phù nề.
Sức cản của đường thở qua mũi giảm khá nhanh
Một tổng quan về phản xạ của mũi cho thấy sức cản đường thở qua mũi có thể bắt đầu giảm chỉ khoảng 30 giây sau khi vận động, đạt mức rõ nhất sau khoảng 5 phút và đôi khi còn duy trì đến 30 phút sau khi kết thúc bài tập.
Các nghiên cứu trước đây cũng ghi nhận mức giảm sức cản của mũi có thể tăng theo cường độ vận động. Trong một nghiên cứu, sức cản đường thở qua mũi giảm khoảng 49% sau vận động ở người khỏe mạnh. Tuy nhiên, con số cụ thể thay đổi tùy thể trạng, loại bài tập và nguyên nhân nghẹt mũi.
Điều này giải thích vì sao một người đang nghẹt mũi có thể cảm thấy dễ thở chỉ sau vài phút đi bộ nhanh hoặc đạp xe nhẹ.
Đi bộ nhanh đúng sức giúp giảm nghẹt mũi tạm thời và hỗ trợ hô hấp dễ dàng hơn
Các cơ quanh cánh mũi cũng hoạt động mạnh hơn
Khi nhu cầu hô hấp tăng, cơ thể không chỉ co mạch niêm mạc mà còn huy động các cơ hỗ trợ hô hấp. Các cơ quanh cánh mũi hoạt động mạnh hơn, giúp giữ cửa mũi mở và hạn chế thành mũi bị hút vào trong khi hít sâu.
Sự phối hợp giữa giảm sưng niêm mạc và mở rộng phần trước của hốc mũi giúp luồng không khí đi qua thuận lợi hơn. Một số nghiên cứu cho rằng đây là một trong những cơ chế bổ sung giúp giảm sức cản đường thở khi tập luyện.
Tập thể dục có giúp người viêm mũi dị ứng bớt nghẹt không?
Người bị viêm mũi dị ứng có thể tạm thời thấy mũi thông hơn khi vận động. Một nghiên cứu năm 2024 ở người viêm mũi dị ứng ghi nhận sau khi tập thể dục, lưu lượng hít vào qua mũi tăng, trong khi mức độ nghẹt mũi, hắt hơi và lưu lượng máu ở niêm mạc mũi giảm.
Vận động phù hợp giúp người viêm mũi dị ứng giảm cảm giác tắc nghẽn trong thời gian ngắn
Tuy nhiên, tập thể dục không làm cơ thể hết dị ứng và không loại bỏ các tác nhân như phấn hoa, bụi nhà hoặc lông động vật. Nếu vận động ngoài trời đúng thời điểm nồng độ phấn hoa, khói bụi hoặc không khí lạnh tăng cao, triệu chứng có thể nặng hơn.
Một số người còn gặp viêm mũi do vận động, với biểu hiện chảy nước mũi, hắt hơi hoặc nghẹt mũi khi tập. Hiện tượng này được cho là liên quan đến luồng không khí hít vào tăng mạnh và sự kích thích của nhiệt độ, độ ẩm hay tác nhân trong môi trường.
Tại sao có người tập xong lại thấy chảy nước mũi?
Trong khi vận động, lượng không khí đi qua mũi tăng lên. Nếu không khí lạnh, khô hoặc chứa nhiều bụi, niêm mạc mũi có thể bị kích thích và tiết thêm dịch để làm ẩm, làm ấm không khí.
Do đó, một người có thể vừa cảm thấy đường mũi rộng hơn, vừa bị chảy nước mũi. Hai hiện tượng này không mâu thuẫn: niêm mạc có thể giảm sưng nhưng vẫn tăng tiết dịch do kích thích.
Vận động cường độ cao cũng khiến nhiều người chuyển sang thở bằng miệng. Điều này có thể gây khô họng và làm giảm vai trò lọc, làm ấm không khí của mũi.
Hiệu quả thông mũi thường chỉ kéo dài tạm thời
Sau khi ngừng tập, hoạt động của hệ thần kinh giao cảm giảm dần, các mạch máu ở niêm mạc mũi có thể giãn trở lại. Khi đó, cảm giác nghẹt mũi có thể quay lại, nhất là khi nguyên nhân gây viêm vẫn còn.
Vì vậy, tập thể dục có thể được xem là một biện pháp giúp giảm nghẹt mũi tạm thời, không phải phương pháp chữa viêm mũi, cảm cúm hay viêm xoang.
Nếu nghẹt do vẹo vách ngăn, polyp mũi hoặc bất thường cấu trúc, vận động có thể giúp giảm phần sưng niêm mạc nhưng không sửa được vị trí tắc nghẽn cơ học.
Đang nghẹt mũi nên tập bài gì?
Khi chỉ nghẹt hoặc chảy mũi nhẹ, không sốt và cơ thể vẫn khỏe, có thể thử vận động nhẹ đến vừa như đi bộ nhanh, đạp xe chậm, giãn cơ hoặc tập các động tác thể dục đơn giản trong khoảng 10-20 phút.
Hoạt động nhẹ đến vừa thường có thể thực hiện khi các triệu chứng chỉ nằm “phía trên cổ”, chẳng hạn nghẹt mũi, chảy mũi, hắt hơi hoặc đau họng nhẹ. Vận động lúc này đôi khi giúp mở đường mũi và giảm nghẹt tạm thời.
Nên bắt đầu từ cường độ thấp, theo dõi nhịp thở và dừng lại khi thấy chóng mặt, khó thở, đau ngực hoặc mệt bất thường. Không cần cố tập nặng chỉ để mũi thông nhanh hơn.
Tập luyện cường độ nhẹ và nghỉ đúng lúc giúp giảm nghẹt mũi an toàn khi cơ thể còn khỏe
Khi nào không nên cố tập thể dục?
Nên nghỉ ngơi thay vì luyện tập nếu có:
-
Sốt hoặc rét run;
-
Đau nhức toàn thân, kiệt sức;
-
Khó thở, khò khè hoặc tức ngực;
-
Ho nhiều, ho sâu từ ngực;
-
Chóng mặt hoặc mất nước;
-
Bệnh hen đang bùng phát;
-
Triệu chứng nặng lên rõ rệt khi vận động.
Tập nặng khi đang nhiễm trùng, sốt hoặc suy nhược có thể khiến cơ thể mệt hơn và làm chậm quá trình hồi phục. Các bài tập cường độ cao kéo dài cũng không mang lại lợi ích thông mũi tương ứng và có thể làm tăng nguy cơ khó chịu đường hô hấp.
Cách hỗ trợ thông mũi an toàn hơn
Bên cạnh vận động vừa sức, có thể kết hợp rửa hoặc xịt mũi bằng dung dịch nước muối phù hợp để loại bỏ dịch nhầy, bụi và dị nguyên. Uống đủ nước, nghỉ ngơi, tránh khói thuốc và giữ độ ẩm không khí hợp lý cũng giúp niêm mạc dễ chịu hơn.
Nếu nghẹt mũi do dị ứng, việc tránh dị nguyên và sử dụng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ thường quan trọng hơn tập thể dục. Trường hợp nghẹt kéo dài, thuốc xịt mũi corticosteroid có thể được bác sĩ cân nhắc tùy nguyên nhân.
Không nên tự dùng thuốc xịt co mạch liên tục trong thời gian dài, vì lạm dụng có thể làm nghẹt mũi bật lại sau khi thuốc hết tác dụng.
Khi nào nghẹt mũi cần đi khám?
Nên khám chuyên khoa tai mũi họng nếu nghẹt mũi kéo dài nhiều tuần, thường xuyên chỉ nghẹt một bên, giảm khứu giác, đau vùng mặt, chảy dịch có mùi, chảy máu mũi tái diễn hoặc ảnh hưởng rõ đến giấc ngủ.
Trẻ nhỏ, người mắc hen, bệnh tim phổi hoặc người vừa phẫu thuật vùng mũi xoang cần được tư vấn trước khi tập. Sau phẫu thuật mũi, vận động mạnh có thể làm tăng sưng và nguy cơ chảy máu nên phải tuân thủ hướng dẫn riêng của bác sĩ.
Kết luận
Tập thể dục giúp thông mũi chủ yếu vì hoạt động thể chất kích thích hệ thần kinh giao cảm, làm các mạch máu trong niêm mạc mũi co lại. Niêm mạc bớt sưng, sức cản đường thở giảm và không khí đi qua mũi dễ dàng hơn. Các cơ quanh cánh mũi hoạt động mạnh hơn cũng góp phần mở rộng đường dẫn khí.
Tuy nhiên, hiệu quả này thường chỉ kéo dài trong lúc tập và một thời gian ngắn sau đó. Vận động nhẹ có thể hữu ích khi chỉ nghẹt mũi hoặc cảm lạnh nhẹ, nhưng không nên cố tập nếu đang sốt, khó thở, tức ngực hoặc cơ thể mệt nhiều. Quan trọng nhất vẫn là xác định và xử lý đúng nguyên nhân gây nghẹt mũi.
.png)
