Trước đây, khi nhắc đến sốt xuất huyết, nhiều người thường nghĩ ngay đến mùa mưa. Đây cũng là thời điểm số ca bệnh thường tăng mạnh do điều kiện thuận lợi cho muỗi vằn sinh sản.
Tuy nhiên, những năm gần đây, diễn biến sốt xuất huyết tại Việt Nam đang trở nên khó dự đoán hơn. Ca bệnh có thể xuất hiện ngay từ những tháng đầu năm, duy trì đến cuối năm và xảy ra tại nhiều khu vực khác nhau.
Sốt xuất huyết tại Việt Nam có thể xuất hiện quanh năm thay vì chỉ tập trung vào mùa mưa
Trong 5 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã ghi nhận hơn 50.000 trường hợp mắc sốt xuất huyết và 5 trường hợp tử vong. Đáng chú ý, trong năm 2025, số mắc không giảm sâu vào cuối năm mà vẫn duy trì ở mức cao trong tháng 11 và 12.
Điều này không có nghĩa sốt xuất huyết đã hoàn toàn mất tính mùa vụ. Bệnh tại Việt Nam vẫn thường tăng mạnh trong mùa mưa và từng được ghi nhận đạt đỉnh chủ yếu từ khoảng tháng 6 đến tháng 10. Tuy nhiên, ranh giới giữa “mùa dịch” và “ngoài mùa dịch” đang trở nên kém rõ ràng hơn.
Sốt xuất huyết vẫn theo mùa, nhưng nguy cơ đang kéo dài hơn
Sốt xuất huyết Dengue do virus Dengue gây ra và lây truyền chủ yếu qua muỗi Aedes, đặc biệt là Aedes aegypti.
Muỗi Aedes là vật trung gian truyền virus Dengue gây bệnh sốt xuất huyết
Để bệnh lan truyền, cần đồng thời có virus Dengue, người nhiễm bệnh, muỗi truyền bệnh và điều kiện môi trường phù hợp cho muỗi tồn tại.
Trước đây, mùa mưa thường tạo ra nhiều dụng cụ chứa nước, vũng nước nhỏ và môi trường ẩm thuận lợi cho muỗi phát triển, vì vậy số ca bệnh có xu hướng tăng rõ rệt theo mùa.
Hiện nay, nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm biến động phức tạp hơn, trong khi môi trường đô thị lại tạo ra nhiều ổ nước tồn tại quanh năm. Vì vậy, muỗi không nhất thiết phải chờ đến mùa mưa cao điểm mới có điều kiện sinh sản.
Các nghiên cứu tại Việt Nam đã ghi nhận nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm và mức độ đô thị hóa đều có liên quan đến sự phân bố và số ca sốt xuất huyết.
1. Thời tiết nóng ẩm kéo dài tạo điều kiện cho muỗi
Muỗi Aedes là loài phụ thuộc rất nhiều vào nhiệt độ và độ ẩm môi trường.
Khi nhiệt độ phù hợp, vòng đời từ trứng đến muỗi trưởng thành có thể diễn ra nhanh hơn. Nhiệt độ cũng ảnh hưởng đến khả năng virus nhân lên bên trong cơ thể muỗi trước khi muỗi có khả năng truyền bệnh sang người.
Độ ẩm cao lại hỗ trợ muỗi trưởng thành tồn tại lâu hơn.
Các nghiên cứu dịch tễ tại Việt Nam cho thấy biến động nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm có thể ảnh hưởng đến số ca sốt xuất huyết sau đó nhiều tuần. Điều này giải thích vì sao một đợt nóng, mưa hoặc thay đổi thời tiết hôm nay có thể chưa làm số bệnh nhân tăng ngay mà tác động thể hiện sau một khoảng thời gian.
Biến đổi khí hậu và những kiểu thời tiết bất thường vì thế có thể làm thời điểm thuận lợi cho muỗi kéo dài hoặc dịch chuyển so với quy luật trước đây.
2. Mưa không còn là điều kiện duy nhất để muỗi sinh sản
Một hiểu lầm khá phổ biến là: không mưa thì sẽ không có muỗi vằn.
Thực tế, Aedes aegypti thường đẻ trứng trong những dụng cụ chứa nước nhỏ xung quanh nơi con người sinh sống.
Nguồn nước này có thể đến từ nước mưa nhưng cũng có thể là nước do con người chủ động tích trữ, chẳng hạn:
-
Lu, khạp, bể hoặc thùng chứa nước.
-
Xô chậu ít sử dụng.
-
Bình hoa, chậu cây.
-
Khay nước, máng nước.
-
Lốp xe và vật dụng phế thải có khả năng đọng nước.
Các vật dụng chứa nước quanh nhà có thể trở thành nơi muỗi vằn sinh sản
Các khảo sát về muỗi truyền sốt xuất huyết tại Việt Nam từng xác định những dụng cụ chứa nước sinh hoạt, đặc biệt các bể và chum chứa nước, có thể trở thành nơi phát triển của Aedes aegypti.
Điều đó giúp giải thích vì sao ngay cả mùa ít mưa vẫn có thể tồn tại các ổ muỗi quanh khu dân cư.
3. Đô thị hóa tạo ra môi trường rất phù hợp cho Aedes aegypti
Sốt xuất huyết đặc biệt có liên quan đến môi trường đô thị và khu dân cư đông đúc.
Aedes aegypti thích nghi rất tốt với cuộc sống gần con người. Muỗi có thể trú trong nhà và quanh nhà, sử dụng nhiều vật dụng nhân tạo chứa nước để sinh sản và có xu hướng hút máu người.
Khi đô thị phát triển nhanh, mật độ dân cư cao, nhiều khu nhà trọ, công trình xây dựng và hệ thống chứa nước xuất hiện, cùng một khu vực nhỏ có thể đồng thời có: Nhiều người + nhiều nơi muỗi sinh sản + khoảng cách giữa người và muỗi rất gần.
Đây là điều kiện thuận lợi để chuỗi truyền virus được duy trì.
Một phân tích dữ liệu sốt xuất huyết tại Việt Nam cũng xác định diện tích đô thị, nhiệt độ, lượng mưa và độ cao là những yếu tố có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh giữa các khu vực.
4. Việt Nam lưu hành cả 4 típ virus Dengue
Virus Dengue có bốn típ huyết thanh chính gồm DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4. Cả bốn típ đều đã được ghi nhận lưu hành tại Việt Nam và có thể luân phiên chiếm ưu thế trong những giai đoạn khác nhau.
Sau khi mắc một típ Dengue, cơ thể có miễn dịch lâu dài chủ yếu với típ đó, nhưng không tạo miễn dịch hoàn toàn lâu dài với ba típ còn lại.
Do đó, một người có thể mắc sốt xuất huyết nhiều lần trong đời.
Khi một típ virus khác bắt đầu lưu hành mạnh trong cộng đồng có nhiều người chưa có miễn dịch với típ đó, số người có khả năng mắc bệnh tăng lên. Sự thay đổi về típ virus lưu hành vì vậy là một trong những yếu tố khiến các đợt dịch có tính chu kỳ và khó dự đoán hoàn toàn.
Phòng chống sốt xuất huyết cần được thực hiện thường xuyên quanh năm
5. Di chuyển dân cư giúp virus đi xa hơn
Ngày nay, việc đi học, đi làm, du lịch và di chuyển giữa các tỉnh thành diễn ra liên tục.
Một người đang mang virus Dengue có thể chưa biểu hiện triệu chứng rõ nhưng vẫn di chuyển sang khu vực khác. Nếu tại đó có muỗi Aedes phù hợp, muỗi có thể hút máu người nhiễm virus rồi tiếp tục truyền sang người khác.
Do đó, sốt xuất huyết không chỉ phụ thuộc vào lượng muỗi của một địa phương mà còn chịu ảnh hưởng bởi sự kết nối giữa các khu vực và sự di chuyển của con người.
Đây cũng là một trong những đặc điểm khiến bệnh truyền qua muỗi ngày càng trở thành vấn đề của các đô thị đông dân và hệ thống giao thông kết nối mạnh.
6. Kiểm soát muỗi khó duy trì liên tục
Phun hóa chất chỉ có thể làm giảm một phần muỗi trưởng thành tại thời điểm xử lý. Nếu các ổ chứa nước vẫn còn lăng quăng hoặc trứng muỗi, quần thể muỗi có thể phục hồi.
Trong khi đó, ổ sinh sản của Aedes đôi khi rất nhỏ và dễ bị bỏ sót: một chiếc ly bỏ ngoài sân, đĩa kê chậu cây, nắp chai, máng nước hoặc vật dụng chứa một ít nước cũng có thể trở thành nơi sinh sản.
Vì vậy, phòng sốt xuất huyết không thể chỉ triển khai khi ca bệnh đã tăng cao.
Kiểm soát lăng quăng và nơi chứa nước phải được thực hiện thường xuyên quanh năm, đặc biệt tại các khu vực sốt xuất huyết lưu hành.
Sốt xuất huyết ngày càng phức tạp có đồng nghĩa bệnh nặng hơn?
Không thể nói rằng mọi trường hợp sốt xuất huyết hiện nay đều nặng hơn trước.
Tuy nhiên, khi số lượng người mắc tăng, số bệnh nhân có nguy cơ diễn tiến nặng cũng có thể tăng theo. Bên cạnh đó, người từng nhiễm một típ Dengue vẫn có khả năng nhiễm típ khác trong tương lai.
Sốt xuất huyết có một đặc điểm dễ gây chủ quan: giai đoạn nguy hiểm thường xuất hiện khi người bệnh bắt đầu giảm hoặc hết sốt, thường vào khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh. Người bệnh có thể xuất hiện thoát huyết tương, sốc, xuất huyết hoặc tổn thương cơ quan nếu diễn tiến nặng.
Vì vậy, hết sốt không đồng nghĩa chắc chắn đã khỏi bệnh.
Không nên chờ đến “mùa sốt xuất huyết” mới phòng bệnh
Sốt xuất huyết tại Việt Nam vẫn có những tháng cao điểm, nhưng thực tế những năm gần đây cho thấy nguy cơ không còn giới hạn gọn trong một vài tháng của mùa mưa.
Nhiệt độ và lượng mưa biến động, đô thị hóa, các dụng cụ chứa nước quanh nhà, sự lưu hành của nhiều típ virus và việc di chuyển dân cư đều có thể giúp chuỗi lây truyền duy trì lâu hơn.
Điều này thay đổi cách chúng ta phòng bệnh.
Thay vì đợi đến khi địa phương công bố ổ dịch mới diệt muỗi, mỗi gia đình nên kiểm tra các vật chứa nước ít nhất mỗi tuần, đậy kín bể chứa, thay nước bình hoa, loại bỏ vật dụng đọng nước và tránh để muỗi đốt cả ban ngày lẫn ban đêm.
Sốt xuất huyết vì thế nên được nhìn nhận là nguy cơ cần phòng ngừa quanh năm, dù mùa mưa vẫn là giai đoạn phải đặc biệt cảnh giác.
|
|
