Rau má là loại rau quen thuộc trong bữa ăn và đồ uống của người Việt. Theo kinh nghiệm dân gian, rau má thường được dùng với mục đích “thanh nhiệt, giải độc”, hỗ trợ tiêu hóa và cải thiện táo bón.
Tuy nhiên, dưới góc độ y khoa hiện đại, chưa có đủ bằng chứng cho thấy rau má có thể điều trị táo bón. Uống nước rau má có thể bổ sung chất lỏng và một lượng nhỏ chất xơ nếu dùng cả phần rau xay, nhưng không nên xem đây là thuốc nhuận tràng hoặc giải pháp thay thế điều trị.
Táo bón là gì?
Táo bón không chỉ là tình trạng ít đi ngoài. Người bị táo bón có thể gặp một hoặc nhiều biểu hiện:
-
Đi ngoài dưới ba lần mỗi tuần;
-
Phân khô, cứng hoặc thành cục;
-
Phải rặn nhiều;
-
Đại tiện khó hoặc đau;
-
Cảm giác đi chưa hết phân;
-
Cảm giác tắc nghẽn ở hậu môn - trực tràng.
Táo bón có thể xuất hiện trong thời gian ngắn do ăn ít chất xơ, uống thiếu nước, ít vận động hoặc thay đổi sinh hoạt. Tình trạng kéo dài cũng có thể liên quan đến thuốc đang dùng, rối loạn chức năng sàn chậu, bệnh chuyển hóa, thần kinh hoặc bệnh lý đại trực tràng.
Y học cổ truyền cho rằng rau má có tính hàn, vị đắng, có tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, giải độc
Rau má có trị táo bón không?
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng chứng minh rau má giúp làm mềm phân, tăng số lần đại tiện hoặc điều trị táo bón ở người.
Báo cáo đánh giá của Cơ quan Dược phẩm châu Âu ghi nhận táo bón là một trong nhiều mục đích sử dụng rau má trong y học dân gian, nhưng công dụng này không được hỗ trợ bởi dữ liệu thực nghiệm hoặc lâm sàng. Vì vậy, không thể khẳng định rau má là một phương pháp chữa táo bón đã được khoa học công nhận.
Cũng cần phân biệt giữa rau má dùng làm thực phẩm và các sản phẩm chiết xuất rau má cô đặc. Thành phần, liều lượng và mức độ tác động lên cơ thể của hai dạng này không giống nhau.
Chưa có chứng mình lâm sàng của rau má giúp trị táo bón
Vì sao một số người thấy dễ đi ngoài sau khi uống rau má?
Một số người có thể cảm thấy đại tiện dễ hơn sau khi uống nước rau má, nhưng điều này chưa đủ để chứng minh tác dụng nhuận tràng đặc hiệu.
Bổ sung thêm chất lỏng
Uống nước rau má đồng nghĩa cơ thể được bổ sung thêm nước. Ở người đang uống ít nước hoặc mất nước nhẹ, việc tăng lượng chất lỏng có thể hỗ trợ phân bớt khô, nhất là khi khẩu phần đã có đủ chất xơ.
Tuy nhiên, uống thật nhiều nước không tự động chữa được mọi trường hợp táo bón. Hiệu quả còn phụ thuộc nguyên nhân, khẩu phần ăn, vận động và thuốc đang sử dụng.
Có một lượng chất xơ nếu dùng cả phần rau
Nước rau má được xay và giữ lại phần xác rau có thể cung cấp một ít chất xơ. Ngược lại, nếu lọc bỏ gần hết bã thì lượng chất xơ còn lại sẽ thấp hơn.
Chất xơ có thể giúp tăng khối lượng phân và hỗ trợ phân mềm hơn, nhưng không có dữ liệu chứng minh lượng chất xơ trong một ly nước rau má đủ để điều trị táo bón.
Rau má có lợi cho sức khoẻ tổng thể
Phản ứng tiêu hóa khác nhau ở mỗi người
Một số người có thể đi ngoài nhiều hơn sau khi dùng rau má, trong khi người khác lại đầy bụng, đau bụng hoặc tiêu chảy. Đây có thể là phản ứng cá nhân hoặc do lượng nước, đường và các thành phần khác trong đồ uống, không nhất thiết là tác dụng chữa bệnh của rau má.
Rau má có những công dụng nào được nghiên cứu?
Rau má chứa các hợp chất triterpene như asiaticoside, madecassoside và asiatic acid. Nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật ghi nhận tiềm năng chống viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ lành thương và bảo vệ thần kinh. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng ở người chưa đồng đều và không phải công dụng nào cũng đã được xác nhận.
1. Hỗ trợ lành vết thương ngoài da
Đây là ứng dụng có cơ sở rõ hơn so với tác dụng trị táo bón. EMA công nhận việc dùng rau má ngoài da để hỗ trợ lành các vết thương nhỏ dựa trên quá trình sử dụng truyền thống và bằng chứng tiền lâm sàng. Dù vậy, chất lượng các nghiên cứu lâm sàng còn hạn chế và rau má không thay thế việc xử lý y tế đối với vết thương sâu, nhiễm trùng hoặc chậm lành.
2. Hỗ trợ triệu chứng suy tĩnh mạch
Một số chế phẩm chiết xuất rau má đã được nghiên cứu trong suy tĩnh mạch mạn tính. Các tổng quan cho thấy nhóm thuốc có tác động lên tĩnh mạch có thể hỗ trợ giảm phù và một số triệu chứng như nặng chân hoặc chuột rút, nhưng chất lượng bằng chứng còn khác nhau và có thể xuất hiện tác dụng phụ. Không nên suy rộng kết quả này sang nước rau má thông thường.
3. Trí nhớ và bảo vệ thần kinh
Rau má thường được quảng cáo là giúp tăng trí nhớ và bảo vệ não. Phần lớn bằng chứng hiện nay đến từ nghiên cứu tiền lâm sàng hoặc các thử nghiệm nhỏ. Chưa đủ cơ sở để khẳng định nước rau má có thể phòng sa sút trí tuệ hoặc cải thiện trí nhớ rõ rệt ở người khỏe mạnh. Một tổng quan về rau má cũng nhấn mạnh cần thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên có chất lượng tốt để xác định vai trò điều trị.
Uống rau má thường xuyên có an toàn không?
Rau má được dùng như thực phẩm trong nhiều món ăn. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa dùng càng nhiều hoặc dùng dưới dạng chiết xuất cô đặc càng tốt.
EMA không đưa đường uống rau má vào chuyên luận thảo dược do còn lo ngại về khả năng ảnh hưởng gan và sinh sản từ dữ liệu tiền lâm sàng cùng một số báo cáo tổn thương gan. Những cảnh báo này không đồng nghĩa một ly nước rau má thông thường chắc chắn gây hại, nhưng cho thấy không nên tự dùng lượng lớn, kéo dài hoặc sử dụng chiết xuất cô đặc như thuốc.
Người dùng có thể gặp:
-
Đầy bụng, đau bụng hoặc tiêu chảy;
-
Buồn nôn;
-
Phản ứng dị ứng;
-
Tăng đường huyết nếu nước rau má được thêm nhiều đường hoặc sữa đặc.
Người mắc bệnh gan, đang sử dụng nhiều thuốc, phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc chuẩn bị mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng rau má dưới dạng viên uống, cao chiết hoặc dùng thường xuyên với mục đích chữa bệnh.
Không nên dùng rau má để “giải độc gan”. Gan và thận đảm nhiệm chức năng chuyển hóa, đào thải tự nhiên; chưa có bằng chứng cho thấy uống nước rau má có thể làm sạch hoặc loại bỏ độc tố khỏi gan.
Người bị táo bón nên làm gì?
Thay vì phụ thuộc vào rau má, người bệnh nên áp dụng các biện pháp có bằng chứng rõ hơn.
1. Tăng chất xơ hợp lý
Người trưởng thành thường cần khoảng 22–34 g chất xơ mỗi ngày, tùy tuổi và giới. Nguồn chất xơ tốt gồm:
-
Rau xanh và củ quả;
-
Trái cây nguyên quả;
-
Đậu, đậu lăng;
-
Yến mạch và ngũ cốc nguyên hạt;
-
Các loại hạt.
Nên tăng chất xơ từ từ để hạn chế đầy hơi và chướng bụng.
2. Uống đủ nước
Nước giúp chất xơ hoạt động hiệu quả hơn và hạn chế phân trở nên khô cứng. Nhu cầu nước khác nhau theo thể trạng, khí hậu, mức vận động và bệnh nền. Người bị suy tim hoặc bệnh thận cần tuân theo hướng dẫn riêng của bác sĩ.
3. Vận động và tạo thói quen đại tiện
Vận động thường xuyên, không nhịn đi ngoài và tập ngồi vệ sinh vào một thời điểm cố định trong ngày có thể hỗ trợ cải thiện táo bón. NIDDK khuyến nghị kết hợp đủ chất xơ, chất lỏng, vận động và thói quen đại tiện phù hợp.
4. Dùng thuốc khi cần thiết
Nếu thay đổi lối sống không hiệu quả, bác sĩ có thể đề nghị chất xơ hòa tan bổ sung, thuốc nhuận tràng thẩm thấu hoặc thuốc khác tùy nguyên nhân. Không nên tự dùng thuốc nhuận tràng kéo dài hoặc liên tục đổi các bài thuốc dân gian.
Khi nào cần đi khám?
Người bệnh nên đi khám nếu táo bón kéo dài, tái phát thường xuyên hoặc ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt.
Cần được kiểm tra sớm khi táo bón kèm:
-
Đi ngoài ra máu;
-
Đau bụng dữ dội hoặc kéo dài;
-
Nôn, sốt hoặc bụng chướng;
-
Không trung tiện được;
-
Sụt cân không rõ nguyên nhân;
-
Thiếu máu;
-
Táo bón mới xuất hiện ở người lớn tuổi;
-
Tiền sử gia đình mắc ung thư đại trực tràng.
Kết luận
Rau má là một loại rau và thảo dược quen thuộc, nhưng chưa có bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy chứng minh rau má trị được táo bón. Cảm giác dễ đi ngoài sau khi uống có thể liên quan đến lượng nước, phần chất xơ còn lại hoặc phản ứng tiêu hóa của từng người.
Có thể dùng rau má như một phần của chế độ ăn nếu sản phẩm sạch, được chế biến hợp vệ sinh và không thêm quá nhiều đường. Tuy nhiên, không nên xem nước rau má là thuốc nhuận tràng, dùng liều lớn kéo dài hoặc thay thế việc thăm khám.
Giải pháp nền tảng cho táo bón vẫn là ăn đủ chất xơ, uống đủ nước, vận động, không nhịn đại tiện và điều trị đúng nguyên nhân.
