Thuốc nhuận tràng có thể hữu ích khi được dùng đúng loại, đúng liều và đúng nguyên nhân gây táo bón. Tuy nhiên, dùng thuốc để giảm cân, “thải độc”, ép cơ thể đi ngoài mỗi ngày hoặc tự tăng liều kéo dài có thể gây tiêu chảy, mất nước, rối loạn điện giải và khiến táo bón khó kiểm soát hơn.
Không nên đánh đồng mọi thuốc nhuận tràng. Chất xơ tạo khối, thuốc thẩm thấu như polyethylene glycol và thuốc kích thích như bisacodyl hoặc senna có cơ chế, chỉ định khác nhau. Hướng dẫn AGA–ACG năm 2023 khuyến nghị polyethylene glycol cho táo bón vô căn mạn tính; bisacodyl và sodium picosulfate chủ yếu được dùng ngắn hạn hoặc khi cần hỗ trợ nhanh. Vì vậy, vấn đề nằm ở việc dùng sai mục đích, quá liều hoặc thiếu theo dõi chuyên môn.
Vì sao thuốc nhuận tràng không giúp giảm mỡ?
Phần lớn năng lượng và dưỡng chất đã được hấp thu tại ruột non trước khi nhiều thuốc nhuận tràng tác động rõ ở đại tràng. Cân nặng giảm sau khi đi ngoài chủ yếu do mất nước và lượng chất thải trong ruột, không phải giảm mỡ; cân thường trở lại sau khi cơ thể được bù nước.
Thuốc nhuận tràng cũng không “thải độc” gan hay máu. Việc cố làm sạch ruột không cần thiết có thể gây tiêu chảy, mất nước và rối loạn điện giải.
Ngoài ra, không bắt buộc phải đại tiện mỗi ngày. Táo bón được nhận biết qua nhiều biểu hiện như đi ngoài dưới ba lần mỗi tuần, phân khô cứng, khó rặn hoặc cảm giác đi chưa hết
Thuốc nhuận tràng không ngăn chặn sự hấp thu calo và chất béo
7 tác hại khi lạm dụng thuốc nhuận tràng
1. Đau bụng, tiêu chảy và khó kiểm soát đại tiện
Dùng quá liều có thể gây đau quặn, buồn nôn, tiêu chảy nhiều lần hoặc són phân. Thuốc tạo khối như psyllium còn có thể gây nghẹn hoặc tắc ruột nếu sử dụng mà không uống đủ nước.
2. Mất nước
Tiêu chảy khiến cơ thể mất nước nhanh, gây khát, khô miệng, chóng mặt, mệt, tiểu ít hoặc nước tiểu sẫm màu. Mất nước nặng có thể dẫn đến tụt huyết áp, ngất và cần điều trị y tế.
3. Rối loạn điện giải và nhịp tim
Lạm dụng thuốc có thể làm thay đổi kali, natri, magie và các điện giải khác. Hạ kali máu có thể gây yếu cơ, chuột rút, hồi hộp và rối loạn nhịp tim. Thuốc chứa magie hoặc phosphat đặc biệt cần thận trọng ở người suy thận vì cơ thể khó đào thải các khoáng chất này.
4. Tổn thương chức năng thận
Mất nước kéo dài làm giảm lượng máu đến thận và có thể gây tổn thương thận cấp. Nguy cơ cao hơn ở người lớn tuổi, người có bệnh thận, suy tim hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu.
5. Táo bón nặng hơn và lệ thuộc thuốc
Người dùng thuốc kích thích thường xuyên có thể phải tăng liều mới đạt được tác dụng. Khi giảm hoặc ngừng, táo bón và chướng bụng có thể xuất hiện tạm thời. Nếu không thể đi ngoài khi thiếu thuốc, nên gặp bác sĩ để xây dựng kế hoạch điều chỉnh phù hợp. NIDDK khuyến cáo người đã dùng thuốc lâu ngày nên trao đổi với bác sĩ về cách giảm thuốc từ từ.
6. Phù và tăng cân tạm thời khi ngừng
Sau thời gian mất nước kéo dài, cơ thể có thể giữ lại nước và natri khi thuốc được giảm hoặc ngừng. Cân nặng có thể tăng nhanh, bụng đầy hoặc mắt cá chân sưng. Đây chủ yếu là thay đổi lượng nước chứ không phải tăng mỡ, nhưng có thể khiến người dùng hoảng sợ và quay lại lạm dụng thuốc.
7. Che giấu rối loạn ăn uống
Dùng thuốc nhuận tràng để bù lại việc ăn nhiều, tránh tăng cân hoặc tạo cảm giác “rỗng bụng” có thể là biểu hiện của hành vi ăn uống rối loạn hoặc chứng cuồng ăn. Những trường hợp này thường cần phối hợp chăm sóc y khoa, dinh dưỡng và tâm lý, thay vì chỉ điều trị táo bón.
Lạm dụng thuốc có làm “hỏng đại tràng” vĩnh viễn không?
Không nên khẳng định rằng dùng thuốc nhuận tràng đúng liều chắc chắn làm liệt ruột, phá hủy thần kinh đại tràng hoặc gây ung thư. Một tổng quan năm 2024 chưa tìm thấy bằng chứng thuyết phục rằng thuốc nhuận tràng kích thích được sử dụng theo khuyến cáo gây tổn thương cấu trúc đại tràng hoặc ung thư đại trực tràng.
Một số thuốc chứa anthraquinone như senna có thể gây melanosis coli, khiến niêm mạc đại tràng sẫm màu khi nội soi. Tình trạng này thường lành tính và có thể giảm sau khi ngừng thuốc. Tuy vậy, lạm dụng liều rất cao kéo dài vẫn có thể liên quan đến rối loạn vận động đại tràng cùng các biến chứng do tiêu chảy và mất nước.
Lạm dụng thuốc nhuận tràng làm tổn thương đại tràng?
Dấu hiệu cho thấy bạn đang dùng thuốc không an toàn
-
Dùng thuốc hằng ngày hoặc tự tăng liều mà không có hướng dẫn;
-
Uống thuốc để giảm cân, thải độc hoặc bù lại sau khi ăn;
-
Không thể đi ngoài nếu không dùng thuốc;
-
Thường xuyên đau quặn, tiêu chảy, chóng mặt hoặc chuột rút;
-
Che giấu việc sử dụng thuốc;
-
Ám ảnh về cân nặng, thức ăn hoặc cảm giác phải làm sạch ruột.
Dấu hiệu nhận biết bạn đang lạm dụng thuốc nhuận tràng
Cách phục hồi đường ruột an toàn
1. Đánh giá sức khỏe
Người đã dùng liều cao, phối hợp nhiều loại thuốc hoặc có hồi hộp, ngất, yếu cơ, tiểu ít cần đi khám sớm. Bác sĩ có thể kiểm tra điện giải, chức năng thận, điện tâm đồ và tìm nguyên nhân thật sự gây táo bón.
2. Điều chỉnh thuốc có kế hoạch
Không tự ý tăng liều, đổi loại hoặc dừng đột ngột nếu đã dùng thuốc lâu ngày. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể giảm dần thuốc kích thích, chuyển sang chất xơ hoặc thuốc thẩm thấu, đồng thời điều trị nguyên nhân như suy giáp, tác dụng phụ của thuốc hoặc rối loạn sàn chậu.
Một số thuốc nhuận tràng có thể được sử dụng dài hạn dưới hướng dẫn chuyên môn. Mục tiêu không phải lúc nào cũng là ngừng toàn bộ thuốc, mà là lựa chọn đúng loại và liều thấp nhất có hiệu quả.
3. Khôi phục thói quen đại tiện
Người lớn thường cần khoảng 22-34 g chất xơ mỗi ngày, nhưng nên tăng từ từ để hạn chế đầy hơi. Uống đủ nước theo nhu cầu và bệnh nền, vận động đều đặn, không nhịn đại tiện và thử đi vệ sinh khoảng 15-45 phút sau bữa sáng. Kê chân trên ghế thấp cũng có thể giúp tư thế đại tiện thuận lợi hơn.
Men vi sinh không phải giải pháp bắt buộc và không nên thay thế việc tìm nguyên nhân gây táo bón.
4. Chăm sóc sức khỏe tinh thần
Nếu việc dùng thuốc liên quan đến sợ tăng cân, ăn mất kiểm soát, nhịn ăn, nôn ói hoặc tập luyện quá mức, nên tìm hỗ trợ chuyên môn sớm. Rối loạn ăn uống là bệnh lý có thể điều trị, không phải vấn đề chỉ cần cố gắng là hết.
Khi nào cần đi khám ngay?
Cần được đánh giá khẩn cấp nếu xuất hiện ngất, lú lẫn, tim đập bất thường, yếu cơ rõ, co giật, nôn nhiều, mất nước nặng hoặc tiểu rất ít.
Người táo bón kèm đau bụng liên tục, không trung tiện được, sốt, nôn, chảy máu trực tràng, phân có máu hoặc sụt cân không chủ ý cũng cần đi khám sớm.
Kết luận
Thuốc nhuận tràng không giúp giảm mỡ và không phải công cụ thải độc. Dùng sai mục đích hoặc quá liều có thể gây tiêu chảy, mất nước, rối loạn điện giải, tổn thương thận và lệ thuộc thuốc.
Ngược lại, thuốc nhuận tràng vẫn là một phần quan trọng trong điều trị táo bón khi được lựa chọn đúng. Nếu phải dùng thuốc thường xuyên hoặc không thể đi ngoài khi thiếu thuốc, hãy đi khám để xác định nguyên nhân và xây dựng kế hoạch điều trị an toàn.
