Ung thư không hình thành chỉ vì một bữa ăn hoặc một vài đêm thức khuya. Bệnh thường là kết quả của quá trình tích lũy biến đổi trong tế bào, chịu ảnh hưởng bởi tuổi tác, yếu tố di truyền, môi trường, nhiễm trùng và lối sống.
Theo phân tích toàn cầu do WHO và Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế công bố năm 2026, khoảng 37% số ca ung thư mới trong năm 2022 có liên quan đến những nguyên nhân có thể phòng ngừa, nổi bật là thuốc lá, nhiễm trùng, rượu bia, chỉ số khối cơ thể cao, ít vận động, ô nhiễm không khí và tia cực tím. Điều này không có nghĩa người sống lành mạnh sẽ hoàn toàn không mắc ung thư, nhưng thay đổi các yếu tố nguy cơ có thể giúp giảm đáng kể khả năng mắc bệnh.
Ung thư có phải chủ yếu do di truyền?
Ung thư là bệnh liên quan đến những thay đổi trong gen kiểm soát hoạt động của tế bào. Tuy nhiên, thay đổi gen có thể hình thành trong suốt cuộc đời do quá trình phân chia tế bào, tuổi tác và tác động từ môi trường, chứ không phải lúc nào cũng được truyền từ cha mẹ.
Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ, tối đa khoảng 10% trường hợp ung thư có thể liên quan đến biến đổi gen di truyền. Người mang đột biến làm tăng nguy cơ ung thư cũng không chắc chắn sẽ phát bệnh; nguy cơ còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác.
Do đó, không nên xem ung thư là “số phận”, nhưng cũng không nên quy trách nhiệm cho người bệnh vì lối sống. Nhiều trường hợp xuất hiện dù không xác định được nguyên nhân rõ ràng.
Ung thư liên quan đến các đột biến gen di truyền chỉ chiếm phần nhỏ
Những thói quen làm tăng nguy cơ ung thư
1. Hút thuốc lá và tiếp xúc với khói thuốc
Thuốc lá là yếu tố gây ung thư có thể phòng tránh quan trọng hàng đầu. Khói thuốc chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó ít nhất 69 chất đã được xác định có khả năng gây ung thư. Các chất này có thể làm tổn thương DNA, thúc đẩy viêm và cản trở cơ chế sửa chữa của tế bào.
Hút thuốc có liên quan đến nhiều loại ung thư, bao gồm ung thư phổi, khoang miệng, họng, thanh quản, thực quản, tụy, thận, bàng quang, cổ tử cung và một số bệnh bạch cầu. Khói thuốc thụ động cũng làm tăng nguy cơ ung thư phổi.
Không có mức hút thuốc nào được xem là an toàn. Bỏ thuốc mang lại lợi ích ở mọi độ tuổi, kể cả với người đã hút nhiều năm.
2. Uống rượu bia
Khi vào cơ thể, ethanol được chuyển hóa thành acetaldehyde. Chất này có thể gây tổn thương DNA và cản trở quá trình sửa chữa tế bào. Rượu bia còn có thể làm tăng nồng độ estrogen và giúp các chất gây ung thư trong khói thuốc thấm vào mô vùng miệng, họng dễ hơn.
Rượu bia có liên quan đến ung thư khoang miệng, họng, thanh quản, thực quản, gan, đại trực tràng và ung thư vú. Nguy cơ thường tăng theo lượng và thời gian sử dụng; uống ít vẫn không đồng nghĩa hoàn toàn không có nguy cơ. WHO xếp tiêu thụ rượu bia vào nhóm yếu tố có thể phòng ngừa quan trọng của ung thư.
Để phòng ung thư, không uống là lựa chọn giảm nguy cơ tốt nhất. Người đang uống nên giảm lượng và tránh uống dồn nhiều trong một lần.
3. Duy trì tình trạng thừa cân, béo phì
Thừa cân và béo phì có liên quan đến nguy cơ cao hơn của ít nhất 13 loại ung thư, trong đó có ung thư đại trực tràng, gan, thận, tụy, túi mật, nội mạc tử cung và ung thư vú sau mãn kinh.
Mô mỡ không chỉ dự trữ năng lượng mà còn tham gia sản xuất hormone và các chất gây viêm. Lượng mỡ dư thừa có thể làm thay đổi insulin, yếu tố tăng trưởng giống insulin và estrogen, từ đó tạo môi trường thuận lợi hơn cho một số tế bào bất thường phát triển.
BMI là công cụ sàng lọc chứ không phản ánh đầy đủ sức khỏe của từng người. Mục tiêu phù hợp là duy trì cân nặng ổn định, vòng eo hợp lý và tránh tăng cân kéo dài, thay vì ép cân quá mức.
Thói quen lười vận động và béo phì làm tăng nguy cơ ung thư
4. Ít vận động
Ít hoạt động thể chất có thể làm tăng nguy cơ ung thư trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua tăng cân, rối loạn chuyển hóa và viêm mạn tính.
Người trưởng thành nên hướng tới ít nhất 150 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần, đồng thời giảm thời gian ngồi liên tục. Có thể bắt đầu bằng đi bộ, đạp xe, bơi, làm việc nhà hoặc tập kháng lực phù hợp với thể trạng.
Không cần tập thật nặng mới có lợi. Việc duy trì vận động đều đặn quan trọng hơn những đợt tập cường độ cao nhưng không thường xuyên.
5. Ăn nhiều thịt chế biến sẵn
Thịt chế biến gồm xúc xích, thịt xông khói, giăm bông, thịt đóng hộp và các sản phẩm đã được ướp muối, hun khói hoặc bổ sung chất bảo quản.
IARC kết luận có đủ bằng chứng cho thấy thịt chế biến làm tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng. Phân tích của cơ quan này ước tính ăn 50 g thịt chế biến mỗi ngày có liên quan với mức tăng khoảng 18% nguy cơ tương đối của ung thư đại trực tràng. Con số này không có nghĩa cứ ăn 50 g là 18% chắc chắn mắc bệnh.
Nên hạn chế tối đa thịt chế biến và luân phiên nguồn đạm từ cá, trứng, thịt gia cầm, đậu phụ cùng các loại đậu.
6. Ăn quá nhiều thịt đỏ và thực phẩm cháy khét
Thịt đỏ gồm thịt bò, heo, cừu và dê. IARC xếp thịt đỏ vào nhóm “có thể gây ung thư cho người”, với bằng chứng chủ yếu liên quan đến ung thư đại trực tràng.
Nguy cơ phụ thuộc lượng ăn và cách chế biến. Nướng, chiên hoặc áp chảo thịt ở nhiệt độ rất cao có thể tạo ra amin dị vòng và hydrocarbon thơm đa vòng. Tuy nhiên, chưa có đủ cơ sở để khẳng định một lần ăn đồ nướng cháy sẽ gây ung thư.
Có thể giảm nguy cơ bằng cách không ăn thường xuyên, tránh phần cháy đen, hạn chế để mỡ nhỏ trực tiếp xuống lửa và ưu tiên luộc, hấp, hầm hoặc nấu ở nhiệt độ vừa.
7. Sử dụng thực phẩm bị nấm mốc
Một số nấm mốc trên lạc, ngô, hạt và ngũ cốc có thể tạo aflatoxin, độc tố liên quan rõ ràng đến ung thư gan. Nguy cơ càng đáng lưu ý ở người đồng thời mắc viêm gan B mạn tính.
Không nên cắt bỏ phần mốc rồi tiếp tục ăn vì độc tố có thể đã lan ra vùng không nhìn thấy. Thực phẩm có mùi lạ, đổi màu hoặc nấm mốc cần được bỏ đúng cách.
8. Không bảo vệ da trước tia cực tím
Tia cực tím từ ánh nắng và thiết bị nhuộm da có thể làm hỏng DNA của tế bào da, làm tăng nguy cơ ung thư da. Người làm việc ngoài trời, có nhiều nốt ruồi, da sáng màu hoặc tiền sử gia đình mắc ung thư da cần đặc biệt thận trọng.
Nên tránh nắng gay gắt, mặc quần áo che phủ, đội mũ, đeo kính và sử dụng kem chống nắng phổ rộng. Không nên dùng giường tắm nắng nhân tạo.
9. Bỏ qua các bệnh nhiễm trùng có thể phòng ngừa
Một số tác nhân nhiễm trùng có thể gây viêm kéo dài hoặc trực tiếp làm thay đổi tế bào:
-
HPV liên quan đến ung thư cổ tử cung và một số ung thư hậu môn, sinh dục, hầu họng.
-
Virus viêm gan B và C làm tăng nguy cơ xơ gan và ung thư gan.
-
Helicobacter pylori liên quan đến ung thư dạ dày và u lympho MALT.
Tiêm vaccine HPV và viêm gan B, xét nghiệm viêm gan theo nguy cơ, quan hệ tình dục an toàn và điều trị HP đúng chỉ định là những biện pháp phòng bệnh có cơ sở khoa học. Các bệnh nhiễm trùng là nguyên nhân quan trọng thứ hai trong số các yếu tố gây ung thư có thể phòng ngừa trên toàn cầu.
Thức khuya và căng thẳng có trực tiếp gây ung thư không?
Hiện chưa đủ bằng chứng để kết luận một vài đêm thức khuya hoặc căng thẳng tâm lý trực tiếp gây ung thư.
Làm việc ca đêm kéo dài gây rối loạn nhịp sinh học đang được nghiên cứu về mối liên hệ với một số ung thư. Căng thẳng mạn tính cũng có thể gián tiếp ảnh hưởng sức khỏe thông qua mất ngủ, hút thuốc, uống rượu, ít vận động hoặc ăn uống không cân đối.
Vì vậy, ngủ đủ và quản lý căng thẳng vẫn quan trọng, nhưng không nên sử dụng thông điệp “stress nuôi tế bào ung thư” như một kết luận chắc chắn.
Một số lầm tưởng về nguyên nhân ung thư
Ăn đường có “nuôi” ung thư không?
Tất cả tế bào đều sử dụng glucose để tạo năng lượng. Cắt hoàn toàn đường không thể làm khối u “chết đói”. Tuy nhiên, ăn quá nhiều đường bổ sung có thể làm tăng năng lượng nạp vào, dẫn đến tăng cân và béo phì, từ đó gián tiếp làm tăng nguy cơ ung thư.
Nên hạn chế nước ngọt, bánh kẹo và thực phẩm nhiều đường, nhưng không cần loại bỏ trái cây hay toàn bộ tinh bột khỏi khẩu phần.
Ung thư có lây không?
Ung thư thông thường không lây qua ăn uống, tiếp xúc hoặc chăm sóc người bệnh. Tuy nhiên, một số tác nhân gây ung thư như HPV, HBV và HCV có khả năng lây truyền.
Lò vi sóng có gây ung thư không?
Lò vi sóng sử dụng bức xạ không ion hóa, không có đủ năng lượng để trực tiếp phá vỡ DNA như tia X. Thiết bị còn nguyên vẹn và được sử dụng đúng hướng dẫn không được xem là nguyên nhân gây ung thư.
Cách xây dựng lối sống giúp giảm nguy cơ ung thư
Không có thực phẩm hoặc sản phẩm bổ sung nào ngăn ngừa được mọi loại ung thư. Những biện pháp thiết thực nhất gồm:
-
Không hút thuốc và tránh khói thuốc.
-
Hạn chế tối đa rượu bia.
-
Duy trì cân nặng phù hợp và vận động thường xuyên.
-
Ăn đa dạng rau, trái cây nguyên quả, đậu và ngũ cốc nguyên hạt.
-
Hạn chế thịt đỏ, thịt chế biến và thực phẩm cháy khét.
-
Không sử dụng thực phẩm bị nấm mốc.
-
Bảo vệ da trước tia UV.
-
Tiêm vaccine HPV, viêm gan B và kiểm soát các bệnh nhiễm trùng liên quan.
-
Tham gia tầm soát ung thư đúng độ tuổi và mức nguy cơ.
Tầm soát không ngăn mọi ung thư xuất hiện, nhưng có thể phát hiện tổn thương tiền ung thư hoặc bệnh ở giai đoạn sớm. Lịch tầm soát cần cá nhân hóa theo tuổi, giới tính, tiền sử gia đình và bệnh nền.
Phòng ngừa ung thư toàn diện
Lời kết từ Viban
Ung thư không phải lúc nào cũng do di truyền và cũng không hình thành từ một thói quen đơn lẻ. Nguy cơ thường tích lũy qua thời gian dưới tác động của thuốc lá, rượu bia, thừa cân, ít vận động, chế độ ăn không cân đối, tia UV và một số tác nhân nhiễm trùng.
Thay đổi lối sống không thể bảo đảm phòng ngừa tuyệt đối, nhưng có thể làm giảm đáng kể nguy cơ mắc nhiều loại ung thư. Thay vì chạy theo phương pháp “thải độc” hoặc thực phẩm chống ung thư được quảng cáo quá mức, nên tập trung vào những biện pháp đã có bằng chứng: tránh thuốc lá, hạn chế rượu bia, vận động, ăn uống cân đối, tiêm chủng và tầm soát đúng khuyến cáo.
